Hệ thống pháp luật đầy đủ nhưng thiếu công cụ thực tế

Luật Xây dựng sửa đổi năm 2020 thể hiện bước tiến tích cực trong việc định hướng phát triển công trình hiệu quả năng lượng. Cụ thể, Khoản 9 Điều 5 quy định rõ ràng việc tích hợp các giải pháp kỹ thuật và quản lý nhằm đảm bảo sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường là yêu cầu bắt buộc trong toàn bộ vòng đời của công trình xây dựng, từ quy hoạch đến vận hành.

Tiếp nối, Nghị định 15/2021/NĐ-CP tại Điều 7 đã cụ thể hóa yêu cầu về các biện pháp kỹ thuật, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát triển các công trình xanh, coi đây là xu hướng quan trọng cần được thúc đẩy theo đúng chiến lược quốc gia.

Song song đó, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 09:2017/BXD về sử dụng năng lượng hiệu quả trong công trình xây dựng cũng đã được áp dụng bắt buộc từ năm 2018 cho các công trình có tổng diện tích sàn trên 2.500m². Quy chuẩn này bao gồm các yêu cầu về lớp vỏ công trình, hệ thống chiếu sáng, điều hòa, thông gió và thiết bị điện. Tuy nhiên, dù có hiệu lực từ 2005, thực tế cho thấy việc áp dụng vẫn còn rất hạn chế. 

Tổng thể, có thể nói rằng hệ thống quy định pháp lý hiện nay đã đặt nền móng khá đầy đủ để thúc đẩy công trình tiết kiệm năng lượng – yếu tố then chốt trong chiến lược giảm phát thải quốc gia.

Thiếu định mức chi phí cho thiết kế xanh

Dù vậy, vấn đề lớn lại nằm ở hệ thống văn bản hướng dẫn kỹ thuật. Cụ thể, Thông tư 12/2021/TT-BXD – văn bản quy định định mức chi phí thiết kế – chưa cập nhật các nội dung liên quan đến công trình xanh. Các hạng mục như: lựa chọn giải pháp tiết kiệm năng lượng, thiết kế hệ thống điều khiển thông minh, lập báo cáo tác động môi trường hay hồ sơ chứng nhận xanh... đều không được tính trong định mức chi phí chính thức.

Đặc biệt, ngay cả khi các hoạt động này được quy định là bắt buộc theo luật hiện hành, cũng không có cơ sở để thanh toán chi phí, nhất là trong các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước – nơi mà định mức phê duyệt là yêu cầu bắt buộc. Hệ quả là chủ đầu tư công gặp nhiều khó khăn trong triển khai, còn khu vực tư nhân cũng lúng túng vì không có khung chi phí tham khảo để ký kết hợp đồng, dẫn tới rủi ro pháp lý cho cả chủ đầu tư và đơn vị tư vấn.

Thực trạng: Dự án tắc nghẽn, đầu tư bị trì hoãn

Theo thống kê từ các tổ chức chuyên môn, khoảng 90% công trình cao tầng ở Việt Nam không tích hợp các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong giai đoạn thiết kế, hoặc nếu có thì cũng chỉ ở mức sơ bộ, không có đánh giá định lượng cụ thể. Nguyên nhân chính là thiếu hành lang tài chính rõ ràng.

Trong đầu tư công, các hạng mục như hệ thống điều khiển tự động (BMS), chứng nhận xanh (LEED, LOTUS...) hay mô hình tính toán hiệu suất... đều không có trong danh mục chi phí hiện hành, trong khi đây lại là các phần việc đắt đỏ và đòi hỏi trình độ chuyên môn cao.

Ở khu vực tư nhân, mặc dù không chịu ràng buộc định mức nhà nước, nhưng việc thiếu tiêu chuẩn chi phí tham chiếu khiến các thỏa thuận với đơn vị thiết kế trở nên khó khăn và rủi ro. Thêm vào đó, việc thiếu chuyên gia có khả năng thực hiện các phân tích năng lượng, mô phỏng hiệu suất… càng làm cho thị trường công trình xanh bị “chùn bước”.

Hệ quả dài hạn: Thiếu hụt nguồn lực, thị trường không phát triển

Do thiếu động lực tài chính và chính sách khuyến khích rõ ràng, số lượng chuyên gia có năng lực thiết kế công trình hiệu quả năng lượng hiện nay ở Việt Nam rất ít. Trong khi đó, các nước phát triển đã hình thành hệ sinh thái thiết kế chuyên sâu với các công cụ mô phỏng, đánh giá vòng đời công trình, thì Việt Nam vẫn thiếu cơ sở để phát triển đội ngũ này.

Kinh nghiệm quốc tế: Chính sách – Tài chính – Triển khai phải đồng bộ

Singapore là minh chứng điển hình cho sự phối hợp hiệu quả giữa quy định, tài chính và thực thi. Bên cạnh yêu cầu bắt buộc về công trình xanh, nước này còn có chương trình Green Mark Incentive Scheme cung cấp tới 15 triệu SGD mỗi năm để hỗ trợ chi phí thiết kế xanh, cùng với phần thưởng bổ sung về diện tích sàn cho công trình đạt chứng nhận cao.

Tại một số quốc gia ASEAN khác, nhiều công cụ tài chính cũng đã được triển khai như: Quỹ Hạ tầng xanh ASEAN (ACGF), trái phiếu xanh, miễn giảm thuế, giảm tiền thuê đất... nhằm thúc đẩy khu vực tư nhân tham gia phát triển bền vững.

Giải pháp đề xuất: Ba trụ cột đồng hành

Để tháo gỡ những điểm nghẽn hiện tại, cần hành động đồng bộ trên ba trụ cột:

1. Cập nhật khung định mức chi phí thiết kế: Bổ sung chi phí cho các hạng mục xanh như: thiết kế điều khiển tự động, lựa chọn giải pháp tiết kiệm năng lượng, tư vấn chứng nhận môi trường... Đồng thời, có thể áp dụng hệ số điều chỉnh phù hợp cho các loại công trình đặc thù (ví dụ hệ số k = 1,15 với công trình có tự động hóa).

2. Thiết lập cơ chế tài chính hỗ trợ: Thành lập Quỹ hỗ trợ Tòa nhà Xanh từ Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam và các nguồn viện trợ quốc tế; miễn/giảm thuế TNDN với doanh nghiệp đầu tư công trình đạt mục tiêu Net Zero; giảm thuế nhập khẩu thiết bị tiết kiệm năng lượng; ưu đãi thuê đất cho công trình vượt chuẩn hiệu quả năng lượng.

3. Tăng năng lực triển khai và lộ trình thực thi: Giai đoạn 2025 – 2027 cần sửa đổi Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, triển khai ít nhất 20 dự án thí điểm, và từ 2028 mở rộng yêu cầu bắt buộc cho công trình từ 1.500m² trở lên. Đồng thời, cần đào tạo từ 300 – 500 chuyên gia thiết kế công trình xanh trong 5 năm tới, thông qua hợp tác quốc tế.

Kết luận:
Dù pháp luật đã xác định rõ vai trò của công trình xanh trong chiến lược quốc gia, nhưng thực tế cho thấy các rào cản về chi phí, thiếu hướng dẫn triển khai và sự thiếu đồng bộ về chính sách đang kìm hãm sự phát triển của lĩnh vực này. Theo IFC, Việt Nam có thể thu hút đến 80 tỷ USD vào mảng tòa nhà xanh trong các thập kỷ tới. Việc tháo gỡ các vướng mắc hiện nay không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà còn là bước đi chiến lược để thúc đẩy tăng trưởng xanh và bền vững trong ngành xây dựng.