Trong bối cảnh TP.Hồ Chí Minh chịu sức ép ngày càng lớn từ tốc độ đô thị hóa, mật độ dân số cao, ô nhiễm môi trường và nhu cầu thực phẩm sạch gia tăng, mô hình nông nghiệp đô thị đang dần khẳng định vai trò như một giải pháp tích hợp cho nhiều vấn đề của thành phố.
Việc tận dụng mái nhà, tường đứng hay sân thượng để trồng cây không chỉ tạo không gian mát mẻ, cải thiện chất lượng không khí mà còn giảm tiếng ồn và nâng cao tính thẩm mỹ đô thị.

Giải pháp hai trong một: Tự chủ thực phẩm và tăng mảng xanh

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia và cơ quan quản lý, nông nghiệp đô thị là hướng phát triển tất yếu của TP.HCM – vừa “xanh hóa” thành phố, vừa mở ra giá trị kinh tế mới thông qua công nghệ và tín chỉ carbon.

Ông Lại Thành Nam, Chủ tịch Liên hiệp Khoa học công nghệ xanh Việt Nam, nhận định tốc độ đô thị hóa của Việt Nam đang tăng nhanh, dự kiến dân số đô thị vượt mốc 50% vào năm 2030. Điều này khiến nhu cầu về thực phẩm sạch, an toàn, truy xuất được nguồn gốc trở nên bức thiết. Các khu vực ven đô, sân thượng, ban công hay khoảng đất trống vì thế có thể được chuyển đổi thành vườn rau, vườn hoa hoặc các trang trại quy mô nhỏ.

Figure 1. Nông nghiệp đô thị xanh từ những mô hình tái chế phụ phẩm ở TP Hồ Chí Minh.

Hiện các mô hình phổ biến bao gồm trồng rau sạch trên mái, vườn ban công, tường cây, thủy canh và aquaponics – tận dụng hiệu quả không gian đô thị, đồng thời giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ ngoại thành.

TS Nguyễn Hoàng Phúc (Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM) nhấn mạnh: cây xanh trên mái và trên tường nhà giúp giảm nhiệt, cải thiện chất lượng không khí, giảm ô nhiễm tiếng ồn và tăng sự dễ chịu cho đô thị. Một số dự án còn phát triển theo hướng tham gia thị trường tín chỉ carbon, nơi lượng CO₂ hấp thụ được ghi nhận và thương mại hóa.

Nông nghiệp đô thị cũng góp phần rút ngắn chuỗi cung ứng, giảm chi phí vận chuyển và hạn chế phát thải. Nhiều doanh nghiệp đã triển khai vườn rau ngay trong khu dân cư, giúp cư dân trải nghiệm canh tác, hiểu hơn về nông nghiệp và môi trường.

Các mô hình vườn trên mái, tường cây hay thủy canh không chỉ đem lại lợi ích kinh tế mà còn cải thiện vi khí hậu khu vực, thúc đẩy lối sống xanh và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Công nghệ – Nhân lực – Chính sách: Bộ ba quyết định thành công

Dù tiềm năng rất lớn, nông nghiệp đô thị vẫn đối mặt nhiều khó khăn, đặc biệt là chi phí đầu tư ban đầu cho các hệ thống công nghệ cao như thủy canh, khí canh hay vườn đứng. Bên cạnh đó, việc vận hành cũng đòi hỏi đội ngũ am hiểu cả lĩnh vực nông nghiệp và công nghệ.

TS Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm TP.HCM, cho rằng nhân lực chuyên môn là yếu tố then chốt để mô hình vận hành hiệu quả, giảm rủi ro và ổn định năng suất.

Bên cạnh nhân lực, việc ứng dụng công nghệ như hệ thống quan trắc thông minh, tưới tự động, điều chỉnh dinh dưỡng và ánh sáng góp phần tối ưu hóa sản lượng, giảm chi phí, kiểm soát sâu bệnh và phù hợp với đặc trưng đô thị đông đúc.

Figure 2. Mô hình trồng rau thủy canh tại Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc (thành phố Thủ Đức, TP.HCM).

Mặt khác, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của chính sách hỗ trợ: ưu đãi về vốn, thuế, tín dụng cho các dự án nông nghiệp đô thị; đồng thời đưa tín chỉ carbon vào khuôn khổ chính thức để doanh nghiệp khai thác giá trị kinh tế từ việc trồng cây. Việc quy hoạch mái nhà, tường đứng, sân thượng và đất trống trở thành không gian xanh cũng cần được lồng ghép trong chiến lược phát triển đô thị.

Sự phối hợp giữa doanh nghiệp – chính quyền – cộng đồng là yếu tố nền tảng: khi ba bên cùng đồng hành, nông nghiệp đô thị sẽ trở thành một hệ sinh thái bền vững, vừa tạo thực phẩm sạch, vừa gia tăng không gian xanh và mở đường cho kinh tế xanh tại TP.HCM.

Hướng tới một hệ sinh thái nông nghiệp đô thị hoàn chỉnh

Theo TS Vũ Thị Quyền (Trường ĐH Văn Lang), việc phát triển mảng xanh không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là chiến lược quốc gia nhằm ứng phó biến đổi khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng xanh. TP.HCM đặc biệt phù hợp với mô hình không gian xanh ven sông Sài Gòn và các trục cảnh quan tự nhiên.

TS Trần Đình Lý đồng quan điểm: khi chính quyền, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia, nông nghiệp đô thị sẽ trở thành trụ cột của chiến lược phát triển bền vững của thành phố.

Nếu được triển khai đồng bộ, nông nghiệp đô thị không chỉ mang lại nguồn rau sạch, làm mát từng căn nhà và khu phố, mà còn góp phần định hình cách sống mới: hòa mình với thiên nhiên, nâng cao chất lượng sống và hướng tới một TP.HCM xanh – sạch – bền vững trong tương lai.