Trong những năm gần đây, tài chính xanh thường được nhắc đến như chìa khóa giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, bức tranh toàn cảnh của ngành xây dựng đang cho thấy một chuyển dịch sâu rộng hơn nhiều: thế giới không chỉ thay đổi cách cấp vốn, mà đang tái cấu trúc toàn bộ ngành theo hướng phát thải thấp, công nghệ cao và minh bạch dữ liệu.

Sự thay đổi này tạo ra áp lực lớn đối với những thị trường vẫn phụ thuộc vào vật liệu truyền thống, công nghệ thi công cũ và mô hình vận hành nặng về nhân công. Với Việt Nam, đây không còn là câu chuyện của tương lai, mà là thách thức đang hiện hữu.

Khi “xu hướng” trở thành điều kiện bắt buộc

Tại các thị trường tiên phong như Singapore, EU, Úc, Nhật Bản hay Hàn Quốc, yêu cầu giảm phát thải đã được tích hợp trực tiếp vào tiêu chuẩn xây dựng. Những vật liệu không chứng minh được vòng đời carbon thấp sẽ không còn chỗ đứng trong dự án. Nhà thầu không triển khai BIM hoặc thiếu dữ liệu vật liệu sẽ khó tiếp cận các gói thầu quy mô lớn. Chuỗi cung ứng không minh bạch phát thải có nguy cơ bị hạ hạng hoặc loại khỏi hệ thống.

Điều này cho thấy một thực tế rõ ràng: tiêu chuẩn phát thải, năng lực công nghệ và dữ liệu carbon đang trở thành “giấy thông hành” mới của ngành xây dựng toàn cầu trong thập kỷ tới.

Cuộc cạnh tranh vật liệu: từ lợi thế chi phí sang lợi thế phát thải thấp

Tại các nền kinh tế phát triển, vật liệu xanh không còn là phân khúc ngách mà đang dần trở thành tiêu chuẩn mặc định. Xi măng giảm clinker, bê tông geopolymer, thép xanh, vật liệu tái chế và vật liệu sinh học đang được thương mại hóa nhanh chóng. Điểm chung của các sản phẩm này là phải được chứng minh bằng dữ liệu, thông qua LCA, EPD và các cơ chế kiểm định độc lập.

Trong khi đó, phần lớn vật liệu xây dựng tại Việt Nam vẫn thiếu dữ liệu phát thải và chưa đầu tư đầy đủ vào dây chuyền tiết kiệm năng lượng. Điều này khiến lợi thế giá rẻ ngày càng suy giảm khi thị trường chuyển sang ưu tiên “phát thải thấp” thay vì “chi phí thấp”.

Công nghệ xây dựng: năng lực mới quyết định vị thế doanh nghiệp

Song song với vật liệu, công nghệ thi công đang trở thành yếu tố then chốt trong việc giảm phát thải và nâng cao năng suất. Trên thế giới, BIM 4D–5D, AI dự báo tiêu hao vật liệu, IoT giám sát năng lượng công trường, mô hình modular, robot thi công và in 3D đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi.

Những công nghệ này không chỉ giúp tối ưu tiến độ và chi phí, mà còn giảm lãng phí vật liệu, rác thải xây dựng và phát thải CO₂ trong suốt vòng đời công trình. Thực tế cho thấy, lợi thế nhân công giá rẻ đang dần mất đi, thay vào đó là lợi thế về công nghệ và dữ liệu.

Chuỗi cung ứng minh bạch: thước đo mới của năng lực cạnh tranh

Trong một dự án xây dựng, chuỗi cung ứng có thể chiếm tới 70–80% tổng lượng phát thải. Vì vậy, minh bạch hóa chuỗi cung ứng đang trở thành tiêu chí đánh giá năng lực doanh nghiệp tại nhiều thị trường lớn. Chủ đầu tư quốc tế ngày càng yêu cầu truy xuất nguồn gốc vật liệu, đo lường phát thải theo thời gian thực và quản lý nhà cung cấp theo chuẩn ESG.

Singapore đã yêu cầu dữ liệu carbon ngay từ giai đoạn thiết kế. Úc áp dụng LCA bắt buộc cho các dự án hạ tầng. Nhật Bản và Hàn Quốc thương mại hóa vật liệu carbon thấp. UAE phát triển các khu đô thị Net Zero. So với khu vực, Việt Nam đang tăng tốc phát triển hạ tầng nhưng vẫn thiếu những yếu tố cốt lõi để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế: tiêu chuẩn xanh, dữ liệu carbon và nền tảng công nghệ minh bạch.

Nếu không chuyển đổi kịp thời, Việt Nam có nguy cơ chỉ đảm nhận những phân khúc giá trị thấp, dễ bị thay thế.

Nhu cầu về một “cú trục xanh” toàn diện

Để theo kịp tốc độ dịch chuyển của thế giới, Việt Nam cần một chiến lược tái cấu trúc toàn diện, không thể chỉ dừng ở những cải tiến nhỏ lẻ.

Vật liệu cần được chuyển đổi từ gốc, thông qua đầu tư dây chuyền tiết kiệm năng lượng, phát triển vật liệu carbon thấp và công bố dữ liệu phát thải minh bạch. Công nghệ xây dựng cần được nâng lên một cấp độ mới, với BIM tích hợp dữ liệu vòng đời, công trường số hóa và mô hình prefabrication, modular trở thành hướng đi chiến lược. Chuỗi cung ứng cần được kết nối bằng dữ liệu để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Đây không chỉ là bài toán của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà là bài toán của toàn ngành và nền kinh tế.

Cơ hội dài hạn cho những người đi trước

Ba thập kỷ tới sẽ chứng kiến dòng vốn đầu tư khổng lồ vào hạ tầng Net Zero trên toàn cầu. Những quốc gia và doanh nghiệp tham gia sớm vào chuỗi cung ứng xanh sẽ nắm lợi thế dài hạn. Nếu tận dụng đúng thời điểm, Việt Nam có thể phát triển ngành vật liệu xanh đủ sức cạnh tranh, nâng tầm nhà thầu nội địa và thu hút hiệu quả các nguồn vốn xanh.

Ngược lại, sự chậm trễ sẽ khiến chúng ta bị kẹt ở những phân khúc giá trị thấp nhất.

Tương lai của ngành xây dựng Việt Nam phụ thuộc vào tốc độ chuyển đổi ngay từ hôm nay. Công nghệ xây dựng và vật liệu xanh không còn là lựa chọn mang tính định hướng, mà đang trở thành con đường tất yếu để Việt Nam bước vào kỷ nguyên Net Zero với vị thế cao hơn, bền vững hơn và tự tin hơn trên bản đồ khu vực.