1. Giới thiệu

Ngành xây dựng là một trong những nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất, chiếm khoảng 37% tổng phát thải CO₂ toàn cầu (IEA, 2022). Sự mở rộng của các hệ thống giao dịch phát thải (Emissions Trading Systems – ETS) từ lĩnh vực năng lượng sang các ngành có cường độ carbon cao, trong đó có vật liệu xây dựng và vận hành công trình, đang định hình lại toàn bộ cấu trúc chi phí và chiến lược cạnh tranh của ngành này.

2. ETS và cơ chế chi phí carbon

ETS đặt ra một trần phát thải và phân bổ hạn ngạch cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp phát thải vượt quá hạn ngạch phải mua thêm tín chỉ, trong khi những đơn vị giảm phát thải có thể bán phần dư. Cơ chế này biến carbon thành chi phí kinh tế và tài sản có thể giao dịch
Trong ngành xây dựng, điều này đồng nghĩa với việc phát thải ẩn trong vật liệu (embodied carbon) và quá trình vận hành (operational carbon) sẽ trực tiếp trở thành yếu tố định giá.

3. Tác động đến vật liệu xây dựng

Các vật liệu có cường độ phát thải cao như xi măng, thép và kính sẽ đối diện áp lực chi phí lớn. Một nghiên cứu gần đây trên Journal of Cleaner Production chỉ ra rằng việc áp dụng ETS làm chi phí vật liệu carbon-intensive tăng đáng kể, buộc ngành xây dựng phải chuyển sang vật liệu có Environmental Product Declaration (EPD) minh bạch và Life Cycle Assessment (LCA) thấp hơn.

4. Đổi mới công nghệ và quản trị carbon

ETS đóng vai trò là động lực thúc đẩy cải tiến công nghệ. Nghiên cứu của ICAP (2018) cho thấy ETS có mối tương quan với sự gia tăng bằng sáng chế công nghệ carbon thấp【web†source】. Đối với xây dựng, điều này thể hiện qua việc tăng tốc đầu tư vào xi măng ít clinker, thép lò điện hồ quang (EAF), tái chế vật liệu, và thiết kế tiết kiệm tài nguyên.

5. Minh bạch dữ liệu và MRV

Để tham gia ETS, doanh nghiệp bắt buộc triển khai hệ thống MRV (Measurement, Reporting, Verification). Đây chính là cấu trúc tương đồng với các chứng chỉ xanh (LEED, BREEAM, LOTUS) và EPD. Việc doanh nghiệp đã áp dụng các hệ thống này sẽ giúp rút ngắn quá trình tuân thủ MRV, đồng thời nâng cao tính minh bạch dữ liệu. Một nghiên cứu tại Springer khẳng định MRV là trụ cột quan trọng để xây dựng hệ thống giao dịch carbon trong lĩnh vực xây dựng (Li et al., 2023【web†source】).

   6. Liên kết với tài chính xanh

Các tổ chức tài chính quốc tế (IFC, ADB, AIIB) ngày càng gắn việc cấp vốn với tiêu chí minh bạch phát thải. Do đó, minh bạch carbon không chỉ là yêu cầu pháp lý từ ETS, mà còn là điều kiện để tiếp cận dòng vốn xanh. Đây là xu hướng củng cố thêm mối liên hệ giữa quản trị carbon và khả năng cạnh tranh tài chính của doanh nghiệp.

7. Triển vọng tại Việt Nam

Việt Nam đã bắt đầu giai đoạn thử nghiệm thị trường carbon nội địa từ 2025, trước khi vận hành chính thức từ 2028 (Reuters, 2025【web†source】). Ngành thép và xi măng sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng đầu tiên, nhưng tác động lan tỏa đến toàn ngành xây dựng là tất yếu, đặc biệt khi cơ chế CBAM của EU áp dụng với hàng xuất khẩu từ Việt Nam.

8. Kết luận

ETS đang tái định nghĩa cách ngành xây dựng vận hành: từ một ngành dựa chủ yếu vào chi phí vật liệu – lao động, chuyển sang ngành được định hình bởi chi phí carbon – dữ liệu minh bạch – công nghệ low-carbon. Những doanh nghiệp chủ động áp dụng LCA, EPD và chứng chỉ xanh trước khi ETS trở thành bắt buộc sẽ có lợi thế cạnh tranh bền vững, cả về thị trường lẫn tài chính.